Hợp đồng liên doanh tại Việt Nam: những điều khoản quyết định quyền kiểm soát

Phần lớn các cuộc đàm phán liên doanh tại Việt Nam dồn sức vào đúng một con số: tỷ lệ góp vốn. Đó là chỗ đặt sức lực sai. Quyền kiểm soát trong một liên doanh ở Việt Nam được quyết định bởi danh mục vấn đề phải biểu quyết đặc biệt, bởi người đại diện theo pháp luật, bởi cơ chế góp vốn và bởi lối thoát khi chia tay. Một bên nắm 51% mà thua cả bốn điểm đó thực chất đã mua phần thiểu số với giá của phần đa số.

Dưới đây là những thứ cần đàm phán, theo đúng thứ tự quan trọng.

Tỷ lệ chỉ là mặc định, không phải câu trả lời

Pháp luật doanh nghiệp Việt Nam đặt sẵn các ngưỡng biểu quyết, áp dụng trừ khi điều lệ của anh chị nâng lên. Trong công ty trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên, nghị quyết thông thường của Hội đồng thành viên nhìn chung được thông qua với 65% số vốn của các thành viên dự họp, còn nhóm vấn đề đặc biệt gồm sửa điều lệ, tổ chức lại, giải thể và định đoạt tài sản lớn cần 75%. Ở công ty cổ phần, các ngưỡng tương ứng thấp hơn cho việc thường và cao hơn cho vấn đề đặc biệt.

Hãy đọc kỹ những con số đó đối chiếu với tỷ lệ của mình. Ở mức 65% anh chị kiểm soát công việc thường ngày. Ở mức 51% anh chị không tự quyết được gì. Ở mức 70% anh chị điều hành được công ty nhưng không sửa được điều lệ. Mỗi mức là một thỏa thuận khác nhau, và không mức nào được mô tả đúng bằng câu "bên mình nắm đa số".

Vấn đề phải biểu quyết đặc biệt: danh mục thật sự quyết định quyền kiểm soát

Ngưỡng luật định chỉ là sàn. Điều lệ và hợp đồng liên doanh có thể đòi tỷ lệ cao hơn, và đây chính là nơi bên thiểu số tự bảo vệ mình, còn bên đa số phát hiện ra thứ mình đã không đọc.

Hãy đàm phán danh mục này một cách tường minh thay vì nhận một bản mẫu. Ba câu hỏi đáng đặt ra: quyết định nào giám đốc được tự làm, quyết định nào cần Hội đồng thành viên, và quyết định nào cần cả hai bên cùng đồng ý.

Điều lệ và hợp đồng liên doanh là hai văn bản khác nhau

Hợp đồng liên doanh là hợp đồng thương mại giữa các bên góp vốn. Điều lệ là văn bản có tính hiến định của công ty, được nộp cho cơ quan quản lý, và là thứ mà tòa án, ngân hàng hay văn phòng công chứng tại Việt Nam sẽ đọc. Khi hai văn bản mâu thuẫn, điều lệ đã đăng ký mới là cái chi phối quan hệ của công ty với bên ngoài.

Nghe như chuyện thủ tục nhưng không phải. Các bên thường đàm phán một hợp đồng rất chi tiết, rồi nộp một bản điều lệ mẫu ngắn gọn không chứa chút nào nội dung đó, và hai năm sau ngạc nhiên khi ngân hàng chấp nhận một chữ ký mà theo hợp đồng lẽ ra phải có đủ hai bên. Bất cứ điều gì nhằm ràng buộc công ty chứ không chỉ ràng buộc các bên góp vốn đều phải nằm trong điều lệ.

Người đại diện theo pháp luật là một vị trí quyền lực, không phải một chức danh

Người đại diện theo pháp luật ràng buộc công ty. Họ ký hợp đồng, làm việc với cơ quan thuế, trên thực tế kiểm soát con dấu và gánh rủi ro hành chính cá nhân đối với hồ sơ của công ty. Ai giữ vai trò đó là người nắm quyền điều hành hằng ngày, bất kể tỷ lệ góp vốn ra sao.

Pháp luật Việt Nam cho phép công ty có nhiều hơn một người đại diện theo pháp luật, với điều lệ quy định phạm vi của từng người. Hai người đại diện với thẩm quyền chia tách, hoặc một quy tắc rằng một số loại văn bản phải có đủ hai chữ ký, thường là cách sạch sẽ nhất để bên thiểu số có bảo vệ thật mà không làm tê liệt hoạt động.

Điểm rút ra thực tế. Hãy chốt ba thứ trước khi tranh luận về tỷ lệ: ai là người đại diện theo pháp luật, việc gì cần đủ hai chữ ký, và chuyện gì xảy ra nếu một bên không góp được vốn đúng hạn. Ba câu trả lời đó mô tả thỏa thuận chính xác hơn con số tỷ lệ.

Góp vốn, và chuyện gì xảy ra khi một bên không trả nổi

Vốn điều lệ phải được góp theo đúng tiến độ đã nộp cho cơ quan đăng ký đầu tư, và góp thiếu là vi phạm về đăng ký chứ không phải chuyện riêng giữa các bên. Công ty khi đó phải đăng ký giảm vốn, mà trong một liên doanh nghĩa là đàm phán lại tỷ lệ dưới sức ép thời gian và dưới sự theo dõi của cơ quan quản lý.

Hợp đồng cần nói rõ chuyện gì xảy ra khi một bên lỡ một đợt góp. Các phương án thông thường là pha loãng theo một công thức đã thỏa thuận, khoản vay từ bên còn góp kèm quyền chuyển đổi, hoặc quyền mua phần vốn của bên vi phạm. Hãy chọn sẵn một phương án. Quyết định điều đó ngay trong quý nó xảy ra chính là cách các liên doanh đi tới trọng tài.

Bế tắc, và những lối thoát thật sự dùng được

Hợp đồng liên doanh nào cũng có điều khoản xử lý bế tắc và phần lớn chỉ để trang trí. Đưa lên chủ tịch hai bên, rồi hòa giải, rồi trọng tài, mô tả một quy trình chứ không mô tả một kết cục.

• Quyền chọn mua và chọn bán theo phương pháp định giá đã thỏa thuận trước, thực hiện được khi có sự kiện kích hoạt đã định nghĩa. Phương pháp quan trọng hơn con số: hãy nêu rõ hệ số, cơ sở tính và ai chỉ định đơn vị thẩm định.
• Điều khoản ra giá dứt điểm, khi một bên đưa ra giá và bên kia chọn mua hay bán theo giá đó. Hiệu quả, nhưng chỉ công bằng khi cả hai bên đều thực sự có khả năng thu xếp tiền mua.
• Quyền kéo theo và quyền đi cùng, để việc bán cho bên thứ ba không bị một cổ đông thiểu số chặn, và để cổ đông thiểu số không bị bỏ lại với một đối tác mới mà họ không chọn.

Chọn cách nào cũng nên nhớ rằng chuyển nhượng phần vốn trong doanh nghiệp có vốn nước ngoài thường cần chấp thuận của cơ quan quản lý và mất thời gian. Một cơ chế thoát giả định việc chuyển nhượng hoàn tất trong vài ngày thì không phải là cơ chế thoát.

Hạn chế chuyển nhượng và quyền ưu tiên mua

Trong công ty trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên, thành viên muốn bán nhìn chung phải chào bán phần vốn cho các thành viên còn lại trước, theo cùng điều kiện, rồi mới được bán cho người ngoài. Quyền ưu tiên mua theo luật đó tồn tại dù hợp đồng của anh chị có nhắc tới hay không, và nó định hình mọi cuộc bàn về lối thoát.

Thứ hợp đồng bổ sung thêm là phần chi tiết: bên còn lại có bao lâu để quyết, giá được xác định thế nào nếu bên mua không trả bằng tiền mặt, và việc chuyển nhượng trong nội bộ tập đoàn của bên bán có bị coi là bán hay không. Điểm cuối đáng chốt sớm, vì phần lớn đối tác nước ngoài sớm muộn đều tái cấu trúc sở hữu vì những lý do chẳng liên quan gì tới Việt Nam.

Luật áp dụng và nơi tranh chấp thực sự được giải quyết

Hợp đồng giữa nhà đầu tư nước ngoài và đối tác Việt Nam về một công ty thành lập tại Việt Nam vẫn nằm một phần dưới pháp luật Việt Nam dù hợp đồng viết gì: điều lệ, các nghị quyết nội bộ và sổ đăng ký thành viên đều là chuyện của pháp luật Việt Nam.

Với phần hợp đồng thương mại, trọng tài là lựa chọn phổ biến, hoặc tại Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam, hoặc ở nước ngoài tại Singapore hay Hồng Kông. Việt Nam là thành viên Công ước New York nên phán quyết nước ngoài có thể được công nhận, nhưng thủ tục công nhận mất thời gian và không tự động. Nếu cuối cùng phải thi hành đối với tài sản nằm tại Việt Nam thì một phán quyết mà tòa án Việt Nam chấp nhận nhanh có giá trị hơn một phán quyết về lý thuyết mạnh hơn nhưng ở xa hơn.

Một thứ tự đàm phán hợp lý

Hãy chốt danh mục vấn đề biểu quyết đặc biệt, cơ chế người đại diện theo pháp luật và phương án khi một bên không góp được vốn trước. Sau đó tới lối thoát. Cuối cùng mới tới tỷ lệ, mà tới lúc đó chủ yếu là chuyện kinh tế chứ không còn là chuyện quyền kiểm soát. Các liên doanh đổ vỡ tại Việt Nam hiếm khi đổ vì chia tỷ lệ sai. Chúng đổ vì không ai viết ra chuyện gì xảy ra khi hai bên bất đồng.

Đang đàm phán một liên doanh tại Việt Nam? Đội gia nhập thị trường và thành lập công ty của chúng tôi rà soát điều lệ song song với hợp đồng, để quyền kiểm soát anh chị đàm phán được đúng là quyền kiểm soát được đăng ký.